De overprikkelbaarheden (overexcitabilities)


De zogenaamde overprikkelbaarheden – ook bekend onder de Engelse term ‘over excitabilities’ – betreffen een sterk verhoogde of meer dan gemiddelde responsiviteit van het centrale zenuwstelsel op stimuli. Er zijn vijf verschillende overprikkelbaarheden die zich elk al op jonge leeftijd herkenbaar manifesteren. Dabrowski noemde deze overprikkelbaarheden ook wel 'een tragische gave' . De levensweg van mensen met overprikkelbaarheden is er zelden een zonder kuilen en hobbels, en overprikkelbaarheden gaan vaak gepaard met een complexe, intense, veelzijdige realiteitservaring die niet zelden tot innerlijke conflicten leidt. De intense beleving kan gepaard gaan met een potentie tot grote hoogtepunten en diepe dalen, tot grootse creatieve en maatschappelijke prestaties maar ook tot heftige interne conflicten en stress.

Psychomotorische overprikkelbaarheid (psychomotor overexcitability)
Wordt gekenmerkt door een overdaad aan fysieke energie en/of het uiten van emotionele spanning door een algemene hyperactiviteit. Gaat vaak gepaard met rusteloosheid, nervositeit, een voorliefde voor bewegen, dadendrang, nervositeit, snel (soms compulsief) praten en een druk tot handelen en organiseren. De focus ligt bij het ‘doen’, vaak spreekt een persoon snel (en onder spanning soms onverstaanbaar), kan leiden tot onnauwkeurig werk maar is ook een een bron van motivatie en het aangaan van nieuwe uitdagingen en projecten. Een voorliefde voor sport, actieve kunstvormen en spel.

Sensorische overprikkelbaarheid (sensual overexcitability)
Een vergroot gevoelsmatig en esthetisch beleven van zintuiglijke waarneming. Zien, horen, aanraken en aangeraakt worden, proeven, beelden, objecten, muziek en kunstbeleving leveren een heftige en rijke zintuiglijke reactie op. De persoon staat graag in de spotlights, in het middelpunt van de aandacht en is seksueel gretig. Er kan ook sprake zijn van een verlaagde irritatiegrens, concentratieproblemen en impulsiviteit.

Verbeeldende overprikkelbaarheid (imaginational overexcitability)
Stelt in staat tot het nauwkeurig conceptualiseren en visualiseren van gedachten en gebeurtenissen en hangt vaak samen met een voorliefde voor fantasie, fictie, creatie, simulatie, kunst, drama, poëzie, humor en metaforisch taalgebruik. Bij spanningen kan de persoon afleiding vinden in een fantasiewereld of overmatig grappen om sociaal ongemak op te vangen.

Emotionele overprikkelbaarheid (emotional overexcitability)
Omvat het ervaren van een breed scala aan mogelijkerwijs zeer genuanceerde, diepgaande, veelzijdige en heftige emoties. Er is sprake van extremen in emoties - 'himmelhoch und abgrundtief', identificatie van en met emoties van anderen, bewust zijn van een groot scala aan emoties. Kan gepaard gaan met existentiele angsten, een wens tot langdurige, intieme relaties of een neiging tot introversie en terugtrekken bij een toestroom van sociaal-emotionele prikkels. Personen die deze gevoeligheid laten zien voelen de emoties van anderen vaak goed aan maar kunnen bij spanning ook overweldigd worden door hun intensiteit. Rechtvaardigheidsgevoel is vaak sterk aanwezig en morele conflicten worden veel belang toegedicht.

Intellectuele overprikkelbaarheid (intellectual overexcitability)
Wordt gekenmerkt door een voorliefde voor denken. Het uit zich in leerhonger en verschilt daarmee van intelligentie of het vemogen tot denken, er is eerder sprake van een sterke ‘wil tot weten’. Kenmerkend zijn excessieve gedachtestromen, het willen begrijpen van onderliggende redenen, en interesse in theorie, kennis, abstractie en probleemoplossing. Gaat soms ook gepaard, onder spanning, met eindeloos argumenteren, sterk rationaliseren of intellectualiseren. De persoon vindt het soms moeilijk om passies los te laten en is continu op zoek naar nieuwe invalshoeken en geschikte gesprekspartners. Enthousiasme voor ontdekking, onderzoeken en bevragen is vaak erg groot. De persoon heeft plezier in het maken van puzzels, schrijft graag en neemt antwoorden niet voor zomaar aan.