Positieve desintegratie

Positief desintegreren. Positief "uit een vallen". Het leest als een tegenstrijdigheid, en het wijst op een levensparadox. In een notendop: we groeien emotioneel via bewustwording van innerlijke conflicten. Juist waar het gevoelsmatig schuurt en wrikt, daar bestaat de kans om als persoon - emotioneel en moreel - te groeien.

De Poolse psychiater Kazimier Dabrowski (1902-1980) maakte in zijn leven twee wereldoorlogen mee. Hij nam daarbij het meest gruwelijke en meest mooie menselijke gedrag waar. Onder andere deze ervaringen stimuleerden hem om zich af te vragen hoe deze variatie in menselijk gedrag te begrijpen was. En hoe komt het dat sommige mensen door levensingrijpende gebeurtenissen diepgaand als persoon veranderen?

Dabrowski vond geen antwoord in bestaande psychische ontwikkelingstheorieën, die doorgaans opeenvolgende fasen beschreven, zoals bijvoorbeeld de sociaal-biologische ontwikkeling van peuter naar kleuter naar volwassene enzovoorts; of van orale naar anale fase, zoals Freud's theorieën beschreven. De bestaande theorieën gaven Dabrowski geen bevredigend antwoord op de vraag, waarom iemand van bijvoorbeeld 28 veel verder in zijn persoonlijkheidsontwikkeling kan zijn dan iemand van 54 jaar oud.

Dabrowski stelde in zijn begeleidingspraktijk en onderzoek vast dat (sterke) emoties een katalysator kunnen zijn voor verregaande persoonlijke ontwikkeling, zelfs een voorwaarde zijn voor transformatie.

Een aangeboren gevoelig zenuwstelsel speelt volgens Dabrowski een belangrijke rol in het mogelijk maken van deze transformatie. Deze gevoeligheid, in interactie met invloeden vanuit de omgeving, stuwen innerlijke conflicten, en vanuit zelfbewustwording van deze conflicten ontwikkelt er zich potentieel een psychische meergelaagdheid.

Meergelaagdheid verwijst in deze zin naar het gaandeweg herkennen en erkennen van meerdere, meer of minder gelaagde manifestaties van een waarde als liefde, zelfbehoud of empathie. Dabrowski conceptualiseerde dat bijvoorbeeld liefde een andere betekenis, ervaring en uitingsvorm heeft als deze eenlagig wordt opgevat in plaats van meerlagig. Eenlagige liefde is meer gericht op eigen belang en meerlagige liefde houdt rekening met de subjectiviteit van ieder persoon, alsmede een meer universele ervaring van liefde voor alles wat er is.
Deze emotionele ontwikkeling en toegenomen complexiteit in het gevoelsleven en de waardenhierarchie gaat echter ook samen met ervaringen als stress, angst, zelftwijfel. Ervaringen die in hun gedragsmatige uiting mogelijk ook als pathologie geduid kunnen worden.

In zijn werkveld zag Dabrowski dan ook dat overexcitabilities en gepaard gaande innerlijke conflicten regelmatig als psychopathologieën werden gediagnosticeerd, waarmee hun groeipotentie ook werd gereduceerd. Hij noemde ze echter "psychoneurosen": verborgen ontwikkelkansen in ogenschijnlijk psychologische aandoeningen. Met positief-stimulerende en ontwikkelgerichte begeleiding, tezamen met individueel ontwikkelpotentieel, zijn de heftige emotionele processen, de desintegraties, juist een opmaat tot verregaande persoonlijkheidsontwikkeling. Positieve desintegratie. Helaas is dit geen gemakkelijk proces, spelen er veel kwetsbaarheden op tijdens deze ontwikkeling en kan er ook grote druk van de omgeving zijn om alsnog aangepast, geaccepteerd en in Dabrowski's terminologie "primair geïntegreerd"gedrag te laten zien. Dit laatste haalt niet weg dat Dabrowski zijn theorie niet zag als een ontwikkelmodel dat voor ieder zeggenschap heeft. Sommige psychopathologieën behoeven een andere benadering dan in zijn theorie uiteengezet wordt.

Afbeelding: Olga Teutler