Meerlagigheid

Normale ontwikkeling
Van peuter ontwikkelen we door naar kleuter, dan naar schoolgaand kind, puber en later naar volwassene. Dit is een ontwikkeling die in de mens ingebakken zit; allemaal lopen we min of meer dezelfde ontwikkeling door. Ook op psychosoiaal gebied kun je spreken van een min of meer normale ontwikkeling. Dabrowski zegt hierover dat dit een ontwikkeling is die gebruikelijk is voor het grootste deel van de mensen, waarbij weinig innerlijke conflicten optreden en waarbij ook sprake is van weinig psychologische transformatie. Doch, een normale ontwikkeling met de gebruikelijke variaties, want ook in de natuur is niets standaard en wordt toch als normaal beschouwd. Met normale ontwikkeling bedoelt hij: zoals ontwikkeling gewoonlijk, voor de grootste groep mensen, verloopt.

Eénzijdige ontwikkeling
Individuen met speciale talenten, maar met te weinig ontwikkelpotentieel om hun ontwikkeling diepgaand en gegeneraliseerd voort te stuwen. Dit zijn mensen die, bovenop de normale ontwikkeling, een bijzonder talent hebben, bijvoorbeeld in de vorm van een verbeeldende overexcitability. Dit zijn geweldige succesvolle kunstenaars, zeker als ze daarbij ook een emotionele overexcitability hebben en het hen lukt om deze te vertalen naar het doek. Of de persoon met een emotionele overexcitability, die ook begenadigd is met wat dynamismen die daarbij helpen, zoals zelfcontrole en identificatie. We zien dan een persoon die geliefd is door de omgeving voor zijn inlevingsvermogen en zorgzaamheid. Deze persoon kan zo ver gaan in zijn liefde voor de medemens, dat hij zichzelf te veel wegcijfert. Waarbij die emotionele overexcitability ook veel zelfzorg nodig heeft en daardoor te weinig aandacht krijgt.
Vertaald naar de vijf ontwikkelingsstadia (van primaire integratie tot secundaire integratie), zijn personen met een eenzijdige ontwikkeling degenen die psychoneurosen ervaren, daarmee in het stadium van eenlagige desintegratie komen en vervolgens hun uiterste best doen om hiervan te herstellen, om weer in het vreedzame stadium van primaire integratie te komen. Niet zelden wordt dit proces een aantal keer herhaald.

Autonome mentale ontwikkeling
Dabrowski heeft voor dit type ontwikkeling verschillende termen bedacht en beschreven in zijn verschillende boeken. Autonome mentale ontwikkeling omschrijft hij ook als universele of versnelde ontwikkeling, of in navolging op de term “éénzijdige ontwikkeling”, als multilevel ontwikkeling. Het is een brede ontwikkeling die zich door kan zetten in verschillende facetten van het individu. Naast overexcitabilities in de optimale verhoudingen en intensiteit, is ook een zekere aangeboren uitrusting nodig om ontwikkeling zo ver te kunnen stuwen. Een persoon met een autonome mentale ontwikkeling kan zijn eigen ontwikkeling van een afstand bezien en bijsturen. De psychoneurosen die hij ervaart, lost hij niet op door gedragsverandering, maar door een diepgaande mentale transformatie.