Meergelaagdheid van intensiteit

In de TPD spreekt Dabrowski over meergelaagdheid (multilevelness). Elk mentaal construct - van empathie tot autonomie tot zelfbehoud - kent hogere en lagere motivaties. Hogere motivaties staat hierbij voor : met toenemende mate actief overeenstemmend met het persoonlijkheidsideaal van autonomie, authenticiteit, verantwoordelijkheid en compassie.

Empathie als lagere motivatie impliceert bijvoorbeeld: snel afwisselend en plots richting de ander verlangen of afkeer uiten. Je valt dan binnen korte tijd wel óf niet samen met de ander, en vertoont wellicht heel grillig gedrag binnen de relatie. Dit noemt Dabrowski syntonie en ambivalentie. Empathie als hogere motivatie impliceert dat je je volledig identificeert met jezelf 'maar' wel empathie hebt voor de ander, als zijnde een geheel eigen persoon, met een geheel eigen subjectieve beleving.

De ontwikkeling van lagere naar hogere motivaties in gedrag en sociale verbinding verwezenlijkend waarmaken, gaat via positieve desintegratie van emotioneel-cognitieve structuren.

Oftewel, via het ont-wikkelen van eerdere gewoonten en het bewust leren omvatten en uitdragen van een ideale levenshouding, zelfzorg en waardengedreven activiteit.

Nu spreek ik in de context van begaafdheid regelmatig over "intensiteit van beleving"*. Deze beschrijving zou je kunnen zien als een samenvattende verwoording van de "overprikkelbaarheden" uit de theorie van positieve desintegratie.

Overprikkelbaarheid verwijt naar een meer dan gemiddeld prikkelbaar zenuwstelsel, zenuwcellen met gevoeligere uiteinden.'Prikkels' gaan binnenin langer en uitgebreider rond, zoals prikkels van buiten naar binnen ook veelvuldiger, dieper en (daarmee) ánders doorwerken.

Dabrowski onderscheidt vijf overprikkelbaarheden, hieronder volgt een niet uitputtende beschrijving:

Psychomotorische overprikkelbaarheid (psychomotor overexcitability)Wordt gekenmerkt door een overdaad aan fysieke energie en/of het uiten van emotionele spanning door een algemene hyperactiviteit. Gaat vaak gepaard met rusteloosheid, nervositeit, een voorliefde voor bewegen, dadendrang, nervositeit, snel (soms compulsief) praten en een druk tot handelen en organiseren. De focus ligt bij het ‘doen’, vaak spreekt een persoon snel (en onder spanning soms onverstaanbaar), kan leiden tot onnauwkeurig werk maar is ook een een bron van motivatie en het aangaan van nieuwe uitdagingen en projecten. Een voorliefde voor sport, actieve kunstvormen en spel.

Sensorische overprikkelbaarheid (sensual overexcitability)
Een vergroot gevoelsmatig en esthetisch beleven van zintuiglijke waarneming. Zien, horen, aanraken en aangeraakt worden, proeven, beelden, objecten, muziek en kunstbeleving leveren een heftige en rijke zintuiglijke reactie op. De persoon staat graag in de spotlights, in het middelpunt van de aandacht en is seksueel gretig. Er kan ook sprake zijn van een verlaagde irritatiegrens, concentratieproblemen en impulsiviteit.

Verbeeldende overprikkelbaarheid (imaginational overexcitability)
Stelt in staat tot het nauwkeurig conceptualiseren en visualiseren van gedachten en gebeurtenissen en hangt vaak samen met een voorliefde voor fantasie, fictie, creatie, simulatie, kunst, drama, poëzie, humor en metaforisch taalgebruik. Bij spanningen kan de persoon afleiding vinden in een fantasiewereld of overmatig grappen om sociaal ongemak op te vangen.

Emotionele overprikkelbaarheid (emotional overexcitability)
Omvat het ervaren van een breed scala aan mogelijkerwijs zeer genuanceerde, diepgaande, veelzijdige en heftige emoties. Er is sprake van extremen in emoties - 'himmelhoch und abgrundtief', identificatie van en met emoties van anderen, bewust zijn van een groot scala aan emoties. Kan gepaard gaan met existentiele angsten, een wens tot langdurige, intieme relaties of een neiging tot introversie en terugtrekken bij een toestroom van sociaal-emotionele prikkels. Personen die deze gevoeligheid laten zien voelen de emoties van anderen vaak goed aan maar kunnen bij spanning ook overweldigd worden door hun intensiteit. Rechtvaardigheidsgevoel is vaak sterk aanwezig en morele conflicten worden veel belang toegedicht.

Intellectuele overprikkelbaarheid (intellectual overexcitability)
Wordt gekenmerkt door een voorliefde voor denken. Het uit zich in leerhonger en verschilt daarmee van intelligentie of het vemogen tot denken, er is eerder sprake van een sterke ‘wil tot weten’. Kenmerkend zijn excessieve gedachtestromen, het willen begrijpen van onderliggende redenen, en interesse in theorie, kennis, abstractie en probleemoplossing. Gaat soms ook gepaard, onder spanning, met eindeloos argumenteren, sterk rationaliseren of intellectualiseren. De persoon vindt het soms moeilijk om passies los te laten en is continu op zoek naar nieuwe invalshoeken en geschikte gesprekspartners. Enthousiasme voor ontdekking, onderzoeken en bevragen is vaak erg groot. De persoon heeft bijvoorbeeld plezier in het maken van puzzels, schrijft graag en neemt antwoorden niet voor zomaar aan, vraagt en/of denkt dóór.

---

Nu ontwikkelen deze overprikkelbaarheden zich met de jaren, volgens de ontwikkeling die Dabrowski met het proces positieve desintegratie uit een heeft gezet. Ik vat het kort samen:

De psychomotorische overprikkelbaarheid ontwikkelt zich van impulsieve bewegingen, keuzes en handelingen naar een op groei gerichte integratie met andere prikkelbaarheden. Het zogenoemde exces aan energie wordt essentieel onderdeel van de vormingskracht van de persoon. De persoon leert actief te organiseren en de energie en bewegingsdrang in te zetten voor de verwezenlijking van wat hij of zij als emotioneel, relationeel, intellectueel en verbeeldend als waarachtig heeft ervaren. 

De sensorische overprikkelbaarheid ontwikkelt van zelfgerichte gratificatie van prikkelwensen (ook als dit prikkeldemping impliceert) naar de mogelijkheid tot verfijnde, zowel naar binnen als naar buiten gerichte aandacht, een bewustzijn van betekenisvolle details en het warm en gegrond empathisch zijn naar de ander. De omgevingsalertheid ondersteunt de expressie van warme verbinding door bewust te zijn van wat voor de ander en voor het zelf bijdraagt aan prettig contact.

De intellectuele overprikkelbaarheid ontwikkelt van ego-gerichte doeleinden (gelijkhebben, controle over, afweer, strategische gewin) naar stevige en solide metacognities, een bewust wereldbeeld, de versteviging van intuïtie, een heldere waardenhierarchie en een scherpzinnig, zachtmoedig oordeelvermogen.

De verbeeldende overprikkelbaarheid ontwikkelt van wegdromend dagdromen, van humor onder spanning en opgaan in fantasie ter bescherming tegen de daadwerkelijke ervaring van realiteit naar een meergelaagde perceptie van realiteit, naar confronterende erkenning van hoe het is en ongeschonden acceptatie van hoe het zou kunnen, naar een gedragen zelfperfectie-instinct, naar creativiteit in dienst van de gehele persoonlijke ontwikkeling.

En de emotionele overprikkelbaarheid ontwikkelt van een gemis aan inhibitie, aan nadruk op zelfbescherming en het afwisselend terugtrekken en aantrekken (ambivalentie) naar een doorleefd en doorvoelde waardenhierarchie, naar emotionele alertheid en intelligentie en naar een invoelend en verbindend vermogen in het hier-en-nu. Compassie.

De overprikkelbaarheden raken gaande de ontwikkeling meer geïntegreerd. Dit gebeurt nadat ze gedifferentieerd in hun (door)werking de persoon via bewustwording van innerlijke conflicten hebben geprikkeld tot een eigen, meerlagige perceptie van realiteit en erkenning van waarden.

Deze integratie betekent voor Dabrowski dat sensorische en psychomotorische prikkelbaarheid onder de organisatie en sturing van emotionele, intellectuele en verbeeldende prikkelbaarheid komen te staan. Het persoonlijkheidsideaal is in toenemende mate de dominant organiserende groeikracht. 

Door deze ontwikkeling kort samen te vatten, krijg je weliswaar een indruk van de waarden die zich gaandeweg vormen, naarmate een individu tot persoonlijkheid ontwikkelt, je krijgt waarschijnlijk nog geen indruk van wat dit aan ervaren processen met zich meebrengt. 

"intensitet van beleving" verwijst voor mij mede daarom ook naar de ervaring van ontwikkeling. Oftewel, wat er zoal in 't bewustzijn (van denkbewustzijn tot zintuigelijk bewustzijn) omgaat in een individu, onderwijl hij of zij zich in een ontwikkelproces 'bevindt', onderwijl hij of zij zich 'on the edge of chaos' bevindt en in deze beweging het ontwikkelpotentieel tot nieuwe orde erkent. Positieve desintegratie verwijst wat mij betreft namelijk ook naar veranderkunde, in psychologische zin.

Intensiteit van beleving verwijst daarom ook naar het open (zelf-)onderzoek van het bewustzijn, welke lagen, processen en 'bewegingen' deze omvat, impliceert. 

Herkenning in de overprikkelbaarheden kan je op gedragsniveau en sociaal gezien een spiegel bieden ('hee, dit doe ik ook! hee, deze neiging delen wij, ik ben niet gek!'). Vervolgens zou je vanuit deze herkenning, deze spiegel en ervaren verbinding, kunnen bevragen hoe overprikkelbaarheden zich onder spanning, bij vermoeidheid of bij (hevige) innerlijke conflicten uiten. Welk gedrag laat je dan zien, welke gevoelens heb je dan, welke neigingen in betekenisgeving merk je op? Zo krijg je een lichte indruk van hoe kwetsbaarheden met kwaliteiten samenhangen.

Eventueel (misschien zelfs gevoelsmatig noodzakelijk) diep je deze kennis uit door de ontwikkeling die je tot dan toe hebt doorgemaakt, te relateren aan deze samenhang tussen kwetsbaarheid en kracht. Welke groeiprocessen in de opvoeding, in relatie met dierbaren, binnen je cultuur of bijvoorbeeld op school hebben invloed gehad op de vorming van deze neigingen op gedragsniveau, in gedachten en qua gevoelspatronen? 

Daarbij kan het belangrijk zijn dat je oog hebt voor aangeleerde overlevingsmechanismen, die al dan niet een 'overprikkelbare' ervaring met zich mee kunnen brengen. Soms vraagt dit zorgvuldige begeleiding van dit zelfonderzoek, bij de herkenning, erkenning en zogeheten verwerking van traumatische ervaringen of chronisch aangeleerde neigingen die geen zelfzorg impliceren. Dit proces kan heel veel belangrijke ervaren heling met zich meebrengen (ervaren, want heel ben je in zekere zin altijd al). Heling door ont-wikkeling, ook.

Soms gelijktijdig en vaak grotendeels in navolging van deze ont-wikkeling, kun je de heling gaan omvatten via zelfactualisatie. Overprikkelbaarheid wordt niet alleen of zozeer synoniem aan verinnerlijkte conflicten, maar aan psychische, emotionele en spirituele groei via bewustwording van innerlijke conflicten en de opbouw van een eigen, zingevende visie, grondige zelfzorg en actieve bijdrage in en aan de wereld. 

Je zou kunnen bevragen welke wijze van Zijn, Doen en Laten je zou willen manifesteren in de wereld. Hoe floreer jij? Hoe ben je niet alleen dynamisch-in-balans, maar creëer je ook dát in de wereld wat je gevoelde waarde toedicht? 

Wíllen refereert hier naar het 'meerlagige' aspect van zijn, doen en laten. Welke van de mogelijkheden die je bij jezelf en in verbinding met je leefomgeving onderscheidt, zowel concreet als abstract, zou je idealiter manifesteren middels je acties, binnen relaties en via je creaties? Dit is een vraag die intrinsiek al meertaligheid impliceert; je zou specifieker kunnen gaan onderzoeken hoe je jouw vermogen tot bijvoorbeeld invoelen van emoties zou willen delen en cultiveren. Waartoe ontwikkel je deze empathische, intuïtieve intelligentie? Zo ontstaat meer en meer een meerlagige perceptie van bijvoorbeeld empathie en hoe zich dat gaandeweg (includerend) kan ontwikkelen tot compassie. 

Hierbij passend, is het zelfonderzoek van bewustzijn, waarbij je jouw eigen beste leraar bent (en weliswaar een tijdje met een ander mee kan bewegen en van hem of haar kan leren hoe dit onderzoek vorm te geven en aan te gaan). Je gaat meer de diepte in, in 't moment en hoe het proces dat we leven noemen zich ontvouwt in je bewustzijn, onderzoeken wat er in je omgaat aan prikkels, stimuli, processen. Gevoelens, gedachten en lichamelijke gewaarwordingen kunnen dan in zicht komen, je leert deze op te merken, gaandeweg zelfs mild en verwelkomend, waarmee zelfs de eerder met spanning beladen ervaringen stevig en solide in gedrag gedragen kunnen worden. Dit is het onderzoek van je intensiteit van beleving en de complexiteit van betekenisgeving*

Zowel door de jaren heen als in 't moment ben je namelijk een groeidynamiek, en wat er zoal in je beweegt kun je zowel als langdurig veranderproces waarnemen en erkennen, als expressie van vitaliteit van 't moment.

-----

Intensiteit ontwikkelt zich op verschillende niveaus (gedrag, ervaring, perceptie....). Soms abrupt snel in 't moment en afhankelijk van je perspectief en wijze van waarnemen en duiden: langzaamaan maar gestaag door de jaren heen. 

Zo kan een intens fel persoon zich ontwikkelen tot iemand met de mogelijkheid tot intense kalmte*. Waar intensiteit eerder piekervaringen impliceerde, wellicht ter vlucht van bewuste ervaring van een gekwetst innerlijk kind, kan intensiteit gaandeweg juist de draagkracht van intensiteit van beleving zelve worden.

*blogs: klik op de woorden om naar de relevante blogs te gaan.

Afbeelding
intensiteit